Kısa Tarih Dizisi yeni kitaplarla okurlar ile buluşmaya devam ediyor. KISA İSPANYA TARİHİ’ni okuma listenize eklemeyi unutmayın.                                            

Felsefe Ağacının Dalları - Kağan Kahveci / Cumhuriyet Kitap Eki

20 Kasım 2020 Cuma

Hegel’in felsefe tarihiyle ilişkisi de seçici değil kapsayıcıdır; o, felsefe tarihindeki tüm düşünceleri tek bir felsefe ağacını oluşturmaya hizmet eden unsurlar olarak görür. Tam da bu nedenle Hegel’in kendi felsefe sisteminde olgun halini vermeye çalıştığı bu ağacın köklerinde geçmiş, dallarında gelecek hep görülür. Gerçi felsefenin böyle tek bir ağaç meydana getirdiğine bugün pek itibar edilmez; daha ziyade, içinde birçok ağacın olduğu, sınırları keskin olmayan bir “bahçe”ye benzetebiliriz onu. Lakin böyle bile olsa, bu bahçede dolaşırken karşılaşıp da başımızı çeviremeyeceğimiz ağaçlardan biri kuşkusuz Hegel’in diktiğidir, onun görkemi karşısında dehşetle veya hayranlıkla afallamamak mümkün değildir. Tom Rockmore’un Hegel’den Önce Hegel’den Sonra kitabı işte bu görkemi hissettirebilmesiyle öne çıkıyor. Zira hem felsefi, hem tarihsel hem biyografik yönleriyle ele alıyor Hegel’i.

Rockmore, Hegel araştırmalarında önde gelen bir isim. Derinlemesine akademik çalışmalarıyla olduğu kadar pedagojik çalışmalarıyla da biliniyor. Hegel’den Önce Hegel’den Sonra, geniş okuyucu kitlesi için hazırladığı bir kitap. Kitabının başlığı pedagojik yaklaşımını yansıtıyor: Hem Hegel’den önce Kant’la birlikte felsefe alanına giren yeni problemleri ve kavramları tanıtıyor hem de Hegel’den sonra felsefenin nasıl bir hal aldığını Marx, Nietzsche ve Kierkegaard örnekleriyle ele alıyor.

Öncesi ve sonrasıyla bir filozofu tanıtmak pedagojik olarak tek başına anlamlı olsa da bu yaklaşım Hegel söz konusu olduğunda daha da anlamlı hale gelir. Zira Hegel insanlığın önce ve sonra diye ikiye ayrılacağı tarihsel bir eşikte felsefe yapar. Politikada, gündelik yaşamda, sanatta, bilimde ve felsefede büyük değişimlerin olduğu bir dönemdir onunkisi. Hegel bunlara birebir tanık olurken, ‘zamanın ruhu’ndaki bu değişimleri felsefenin kavramlarıyla anlamaya çalışır. İçinde yaşadığı dönemde o kadar köklü ve hızlı değişimler olmaktadır ki adeta Newton’un gezegenlerin hareketlerini izleyebilmesi gibi o da tarihteki bu değişimleri seyredebilme olanağına sahiptir. Çok az filozofun eline geçen bir imkândır bu seyir ve Hegel tarih sahnesine baktığında giderek özgürleşen bir bilinç görür. İnsanların bilinçlerindeki ve dünyayı anlama biçimlerindeki değişimin mantığını araştırırken bu aynı mantığa dayanarak felsefenin en kadim problemlerinden bilgi problemini çözebileceğine de inanır. Sonuç olarak onda felsefenin disiplin içi problemleriyle insanlık tarihinin gelişimi arasında kopmaz bir ilişki olduğunu görürüz. Rockmore Hegel’in bu özelliğini mümkün olduğunca öne çıkartır.

Kitapta, Hegel’in düşüncesinin kendi içindeki önceler ve sonralar da ortaya konur, eserleri tek tek ele alınır, bunları yazma sürecinde yaşamında gerçekleşen olaylara yer verilir ve böylece romansı bir hava hissedilir. Kitabın önemli meziyetlerinden biri de Hegel’in hangi problemler üzerine düşündüğünü açıkça ortaya koyması, problemleri açık etmek için felsefe tarihinden başka birçok filozof ve düşünürle diyalog içinde olması, böylece okuyucusunu dışardan bir gözlemci olmaktan çıkarıp düşünmeye dâhil edebilmesidir.

Bitirmeden önce, felsefe bahçesindeki Hegel ağacının köklerinin ve dallarının nerelere dokunabildiğini göstermek adına, çok uzağa gitmeden, Say Yayınları’ndan yakın zamanda çıkan başka birkaç kitaptan daha bahsetmek isteriz.

Michael Ferber Romantizm: Kısa Bir Giriş kitabında hem sanatsal hem felsefi bir hareket olan romantizmi uzun geleneği içinde ele alır. Kant’ın felsefede yarattığı devrimin ardından önemli bir atılım yaşayan Romantizmin en önemli temsilcileriyle çağdaştır Hegel, onların düşüncelerini, eleştirerek veya benimseyerek, kendi felsefe ağacına katar. Soner Soysal Nietzsche: Perspektivizm, Güç İstenci, Doğruluk kitabında Nietzsche’nin gölgede kalan fakat onun felsefe ağacına can suyunu veren bilgi ve doğruluk anlayışını ele alır. Nietzsche’nin Hegel’e karşı sert eleştirel tutumu bilinse de perspektif ve güç istenci fikirleri çok farklı tarzda da olsa Hegel’de vardır. Zira Hegel insan bilincinin zaman içindeki farklı şekillerini incelerken, bu bilincin içine girdiği farklı perspektifleri ortaya koyar aslında, ayrıca bu perspektiflerin oluşum mantığını açıklarken insanlar arası güç çatışmalarına özel önem verir. Kuşkusuz Hegel’de nihai ve mutlak bir perspektife yerleşme çabası onu Nietzsche’den ayırır fakat bu benzerlik kayda değerdir. Jens Zimmermann, Hermeneutik: Kısa Bir Giriş adlı kitabında “yorumlama sürecini inşa eden nedir? Ve etrafımızdaki dünyadan nasıl bir mana türetiyoruz ki bu manayla dünyadaki yerimizi anlama ihtimalimizi oluşturuyoruz?” gibi soruların peşine düşüyor. Hermeneutik gelenekten birçok düşünür, Hegel’in mutlak ve birleştirici bir yorum arayışını kuşkusuz eleştirmiştir, fakat felsefe tarihinde insanlığın somut deneyimini somut olarak yorumlamaya çalışması bakımından geçmişine nazaran benzersizdir. Dünyadaki ve ülkemizdeki fenomenoloji çalışmalarına büyük bir katkı olarak selamlanan Dan Zahavi’nin, Husserl’in Fenomenolojisi adlı kitabı fenomenolojiyi kurucu babası Husserl’deki köklerinden itibaren ele alıp ondaki esas felsefi değeri ön plana çıkarmaya çalışıyor. Felsefe okurları Hegel’in en önemli eserlerinden Tinin Fenomenolojisi’ni ya okumuştur ya da duymuştur. Hegel’in fenomenolojisi, insan bilincinin deneyiminin bilimi olmak ister ve fenomenleri inceleme yöntemi Husserl’inkinden oldukça farklıdır, fakat felsefeyi fenomenlerle hesaplaşması gereken, onların anlamını çözmesi gereken bir disiplin olarak görmesi bakımından bir öncü bir sestir.

Yorumunu bırak